Đó là khoảng thời gian cuối năm 1999, chuẩn bị cho Tết con Rồng. Khi đó phòng Thiết kế - Kỹ thuật của Công ty Công viên cây xanh Hà Nội có phát động trong Công ty phong trào gọt Thủy tiên. Anh chị em gọt chơi và để biếu còn tôi thấy hay hay nên cũng mua thêm kha khá củ Thủy tiên để vừa gọt, vừa rút kinh nghiệm và cũng hy vọng có nhiều người mua. Những năm đó truyền thống gọt tỉa Thủy tiên mới được khôi phục lại ở Hà Nội. Số người còn giữ nghề cũng không còn nhiều.

Có người quen bên Bắc Ninh khi đi cùng tôi trong đoàn tham quan Hội chợ hoa quốc tế Côn Minh (5/1999) biết tôi gọt thủy tiên đã đặt hàng. Yêu cầu của họ rất cao và cũng đúng với tinh thần chơi hoa thủy tiên xưa của các cụ. Họ muốn hoa thủy tiên phải nở đúng vào Giao thừa và sáng mùng Một, như vậy ngày lấy hàng là 28 Tết chỉ có nụ bộp. Năm đó lại là một năm rét tê tái, nhận đơn hàng vừa mừng lại vừa lo. Ngày đấy gia cảnh khá khó khăn, người thân đau yếu nên đó vừa là niềm hy vọng vừa là niềm động viên lớn đối với tôi. Nhưng lo vì thời tiết cũng hơi giống năm nay, nóng lạnh bất thường. 

Nhớ năm đó, ngày đi làm Cty Công viên, về đến nhà là lao ngay vào gọt thủy tiên, hôm nào cũng gọt, dưỡng đến 3,4h sáng. Hai tay tê buốt vì giá lạnh còn người thì đau như dần. Cái này chỉ có ai ngồi gọt thủy tiên trường kỳ mới thấu hiểu được. Đôi tay vì  thế mà bị dao gọt thủy tiên làm sây xước không thương tiếc. Lên giường phải mất 15 phút mới duỗi thẳng được người. Vậy nhưng vẫn luôn vui và hy vọng !

Gần đến ngày lấy hàng, họ vẫn khẳng định thời gian lấy hàng nhưng đúng ngày 28 Tết thì tuyên bố không lấy hàng nữa. Cảm giác với tôi lúc đó là thất vọng, vô cùng thất vọng về những con người quyền cao chức trọng nhưng lời hứa chẳng đáng giá lấy 1 xu. Xen vào đó là cảm giác gần như bất lực. Bất lực vì đã không thể giúp được người thân trong khi họ đang cần mình nhất.

Chính là Ông Bà Nhạc đã lẽo đẽo khuân chở thủy tiên của tôi đi bán rồi đem tiền về cho tôi. Nhưng mãi sau này tôi mới được biết các Cụ tự bỏ tiền đưa tôi, rồi đem hoa đi tặng người thân, bạn bè mà dối tôi là bán giùm tôi. Biết nói sao cho đủ bây giờ ?!

Dẫu vậy năm đó nhà tôi vẫn còn rất rất nhiều thủy tiên, trên gác, dưới nhà ngát một mùi hương .

Một thời gian sau, khi đã bình tâm lại tôi đã viết một mạch bài "Công phu nghề gọt thủy tiên" chỉ trong đúng hai mươi phút. Có lẽ đó là suy nghĩ chất chứa trong lòng tôi về Tình người - Tình đời.

Chưa bao giờ nói ra nhưng bài viết này tôi viết riêng tặng những người thân yêu nhất của tôi - Gia đình của tôi.

Bài viết đã đăng trên Tạp chí Hoa cảnh năm 2001, vài năm sau đó trên Tạp chí Việt Nam Hương sắc và đâu đó trên internet. Nay xin lưu giữ tại đây để giới thiệu một lần nữa với bạn đọc.

Một mùa chơi Thủy tiên lại đến.

Công phu "Nghề gọt thủy tiên"

Hồi nhỏ nghe bố tôi kể chuyện ông tôi chơi thuỷ tiên; trong trí nhớ non nớt lúc đó tôi chỉ mang máng nhớ rằng đây là loại hoa rất đẹp, quý và chơi nó thì thật công phu. Thời bao cấp chơi hoa thuỷ tiên thật là xa xỉ, mà muốn có được củ thuỷ tiên để gọt cũng chẳng dễ dàng gì. Bố tôi đành nâng niu những bát, bình thuỷ tiên mà ông tôi để lại như nhớ đến một thú chơi tao nhã.

Ông tôi chơi “kỹ” lắm. Củ thuỷ tiên mua về được ông tôi ngâm trong nước sạch 2 ngày cho tươi lại để đất bẩn rã ra rồi bóc hết lớp vỏ nâu già để lộ ra thịt củ trắng muốt; ngắt hết các rễ khô và cạo lớp đất cát bẩn cho thật sạch. Sau đó ông xem kỹ lưỡng từng củ để lựa cách gọt và tạo dáng phù hợp nhất cho từng củ. Có củ ông tạo dáng bình rượu, có củ thành ấm trà, lẵng hoa,... Từng nhất dao tỉa chậm rãi nhưng chính xác, hình thù tưởng tượng của mỗi củ thuỷ tiên hiện dần trên bàn tay ông. Việc gọt tỉa này rất quan trọng vì nó giúp cho các giò hoa, lá phát triển tốt hơn theo đúng chiều hướng uốn nắn của người gọt, làm cho tác phẩm được hoàn chỉnh hơn. Công việc tỉ mẩn này đòi hỏi người gọt phải có tính kiên trì, sự khéo léo và óc thẩm mỹ cao. Khi xưa, ông tôi chỉ gọt dăm củ để chơi và để biếu nên mỗi củ được cân nhắc từng ly từng tý chứ không gọt ồ ạt như phần đông bây giờ. Gọt tỉa tạo dáng xong mới chỉ được công đoạn đầu, công đoạn sau cũng quan trọng không kém là thuỷ dưỡng và gọt định hình cho củ thuỷ tiên. Nếu gọt tạo dáng chỉ chiếm ba phần mười công việc thì thuỷ dưỡng và gọt định hình chiếm đến bẩy phần mười công việc. Bởi hoa thuỷ tiên có nở đúng Tết hay không phụ thuộc rất nhiều vào công đoạn sau này.

Nhà tôi ở quê có một cái bể hứng nước mưa dùng quanh năm. Nước hứng trong bể ông tôi vẫn hay dùng để pha trà mỗi sáng và dưỡng thuỷ tiên. Củ thuỷ tiên gọt xong xếp vào bát, bình hoặc vào khay tuỳ từng dáng củ để dưỡng. Mười ngày đầu củ còn rất nhớt nên ông phải thay nước, rửa cầu hoa đến hai lần một ngày, còn về sau mỗi ngày một lần cho đến khi hoa nở kết hợp với gọt định hình. Hoa nở rồi lại phải thay nước hai lần một ngày. Ông tôi bảo phải làm vậy cánh hoa mới trong và hoa nở mới bền.

Có người hỏi “ sao cụ chơi cầu kỳ thế làm gì? Sao không trồng vào cát có phải đỡ nhọc không?” , ông tôi chỉ cười không nói. Ông vốn không thích thuỷ tiên trồng cát, bởi thuỷ tiên trồng cát dù khéo đến đâu cũng không thể so sánh được với thuỷ tiên gọt dưỡng trong nước. Lá, hoa thuỷ tiên gọt dưỡng nước khỏe khoắn, sinh động, uyển chuyển và cực đẹp chứ không bị vống lên như trồng cát. Đặc biệt bộ rễ thuỷ tiên - một trong những yếu tố quan trọng nhất tạo nên một tác phẩm thuỷ tiên đẹp phải dầy, dài, thẳng, nhỏ và trắng muốt, trong suốt chứ không thô, cong queo và thưa thớt như cây trồng cát.

Ông tôi tính toán rất khéo nên hầu như năm nào hoa cũng nở bông đầu tiên vào Giao thừa hoặc chậm lắm là sang sáng mùng một Tết. Qua Tết mấy ngày mà những chiếc “chén vàng đĩa bạc” của ông vẫn còn tinh khôi lắm.

Lớn lên tôi cũng học được cách gọt và dưỡng thuỷ tiên. Mấy năm đầu tôi chỉ gọt chơi và biếu người thân, sau là gọt để bán. Củ thuỷ tiên bây giờ toàn được nhập từ Trung Quốc. Giống thuỷ tiên củ ở ta nay hầu như chắng có ai chơi vì củ nhỏ, giò hoa lại ít. Ngay từ đầu tháng mười một âm lịch, thị trường củ thuỷ tiên đã nhộn nhịp lắm rồi. Cuộc sống bây giờ sôi động hơn, hiện đại hơn nên hình như người ta cũng hối hả hơn, gấp gáp hơn trong cả cách chọn củ, gọt củ và chơi hoa. Số người gọt thuỷ tiên theo lối cũ ở Hà Nội nay không còn nhiều. Đến nay tôi mới chỉ gặp được vài người trên Quảng Bá, làm cẩn thận như thế. Các anh đều được bà cụ thân sinh ra truyền lại mà giữ cho đến nay.

Đa số bây giờ người ta toàn “gọt sơ” hoặc chỉ bóc vỏ nâu, vỏ già rồi giâm vào cát ẩm; gần Tết thấy hoa nở tưng bừng, lá xanh như “bó mạ” là được. Nếu ai rảo qua chợ Bưởi trong những ngày chợ phiên hay những ngày giáp Tết sẽ thấy từng “xô” thuỷ tiên giâm cát bày la liệt. Trông xa thật vui mắt nhưng lại gần xem mà buồn. Có đôi người khôn khéo hơn rũ sạch cát bẩn đi rồi bày vào bình thuỷ tiên để rao “hàng gọt chính hiệu” nhưng người mua chỉ cần tinh ý một chút là biết được đâu là thật giả.

Nói như vậy không có nghĩa là tôi hạ thấp thuỷ tiên trồng cát. Khi xưa các cụ chơi thuỷ tiên cũng tổ chức hội thi đàng hoàng. Thuỷ tiên trồng trồng nước có nhiều giải : một giải Nguyên, một giải Á Nguyên, một giải Đệ tam và mười giải Thiêm thủ. Còn thuỷ tiên trồng cát chỉ được trao hai giải khuyến khích mà thôi. Cũng bởi vậy mà một bình “thuỷ tiên trồng nước đích thực” giá trị gấp nhiều lần thuỷ tiên trồng cát. Người chơi chưa tường tận dễ dẫn đến những ngộ nhận cho rằng thuỷ tiên cũng là một thứ “hàng chợ”.

Nhớ lại năm ngoái, tôi có người quen bên Bắc Ninh đặt hàng thuỷ tiên; họ dặn đi dặn lại phải căn cho hoa nở đúng Giao thừa, mùng Một. Đúng 28 tết là ngày lấy hàng, họ trả lời không lấy nữa làm tôi một phen vất vả. Cả nhà ra sức đem biếu mà vẫn không hết. Thế là năm con Rồng (năm 2000) tôi được chơi thoả thích, trên gác, dưới nhà đâu đâu cũng có thuỷ tiên. Bởi đến ngày đó (28 Tết) thuỷ tiên của tôi chỉ toàn nụ bộp chứ làm gì có hoa. Trong khi đa phần người ta chỉ thích hoa nở từ 27 dến 28 Tết đến ngày 30, mùng 1 đã rộ hết rồi. Mệt mỏi, chán chường tôi tự an ủi dù gì mình cũng có một cái Tết thuỷ tiên thật viên mãn.

Năm nay dù vẫn còn nhiều người đặt, tôi một mực khước từ; chỉ gọt chơi cho mình và biếu người thân những bình thuỷ tiên ưng ý nhất, đẹp nhất như Ông tôi vẫn làm những năm xưa.

Cao Tùng Lâm ( Tạp chí Hoa Cảnh 6/2001).

Read more…

Hôm nay xuống vườn, nhìn đám Tử La Lan nở như những ly rượu vang đủ mầu sắc. Đủ cả mầu nguyên, mầu loang hay viền trắng cánh hoa.

Các mầu Tử la lan cánh đơn

Thân lá của tử la lan hoa cánh đơn cũng không khác gì loại cánh kép nhưng thời gian sinh trưởng của cây có vẻ ngắn hơn, tốc độ nở hoa cũng nhanh hơn.

Giống như Tử linh lan, hoa Tử la lan mầu trắng khá hiếm. Cánh hoa trắng muốt không hề có ánh xanh hay ánh vàng.

Trắng tinh khiết Tử la lan

Cánh hoa tím viền trắng có nhiều đốm tím đậm trong họng cánh sáng mầu tạo nên những sự tương phản đẹp. Ngắm nhị hoa đang chín và chuẩn bị bung phấn tạo hình như đang múa vậy.

Tử la lan tím nhung

Hoa Tử la lan đỏ viền trắng

Tím phấn

Hoa Tử la lan cánh đơn còn giống hoa có cánh đốm và loang trên toàn bộ cánh hoa, tiếc là vẫn chưa sưu tập được. Tạm thời bằng lòng với bộ Tử la lan cánh kép và đơn này.

Tử la lan - hai hàng dọc tập hợp !

Cứ tạm thế đã nhé, Tử la lan.

TungLam Garden

www.caycanh.vn

Read more…

Hoa nào cũng yêu, đến em Tử la lan thì không đếm được bao nhiêu nữa rồi. Đa tình quá !

Hoa Tử la lan gắn với mình với rất nhiều kỷ niệm. Ngày còn học Nông Nghiệp có Tử linh Lan, xưa gọi là nữ hoàng châu Phi đã sung sướng lắm rồi, có đâu mà chơi Tử La Lan.

Tử la lan kép viền

Từ giữa đến cuối những năm thập niên 90, cô chủ tịch hội Xương rồng Hà Nội liên tục đem về những giống hoa đá, xương rồng mới lạ. Mình lúc đó đang tập trung chơi các loại Sen đá và Hồ tiêu cảnh (Piperaceae) nên tạm gác qua còn ông bạn mình thì nhẩy vô. Hắn cũng sưu tập được một bộ hoa Tử la lan kha khá.

Tử la lan kép mầu nguyên

Lúc đó cây chưa có tên Tử la lan, đồng nghĩa với việc nghiên cứu của Tiến sĩ Lệ về cây Tử la lan cũng chưa có nốt. Theo phân loại, cây có tên là Thượng tiễn, Tai voi,  họ Gesneriaceae. Chưa có phong trào đặt tên hoa kêu như chuông đồng như bây giờ, bọn mình thống nhất gọi là Tai Voi.

Thông tin trên mạng lúc đó còn khá hạn chế nên tốn khá nhiều thời gian mò mẫm để thử nghiệm thành công việc nuôi trồng và nhân giống hoa Tử la lan.

Tử la lan nửa kép

Tử la lan có thể nhân giống vô tính khá nhanh bằng cách giâm lá và đoạn lá. Kết quả rất khả quan, từ 1 chiếc lá có thể cho ra đến 10 thậm chí hơn 10 cây con. Đạt được thành công này cần rất nhiều sự tỉ mỉ trong khâu chuẩn bị giá thể giâm và môi trường giâm lá Tử la lan. Quan trọng hơn là khâu chuyển cây con còn dính nguyên gân lá mẹ ra chậu riêng, vượt qua khâu này coi như đã có một lứa hoa Tử la lan hứa hẹn.

Tử la lan kép đỏ viền trắng - một trong những mầu Tử la lan được ưa chuộng nhất

Cũng đã có thử nghiệm nhân giống hữu tính, cây thu hạt khá nhiều nhưng phân ly rất mạnh. Kỹ năng gieo hạt hồi đó chưa tốt nên tỷ lệ cây nảy mầm cũng không như mong đợi. Kết luận là nhân vô tính vẫn hợp lý hơn.

Góc vườn nhà bạn khiêm tốn là vậy nhưng cũng có được hơn 600 chậu Tử la lan cả to lẫn nhỏ. Thông tin bay đến Tạp chí Việt Nam Hương Sắc (hồi đó cả mình và bạn đều là cộng tác viên viết bài cho báo) và sang trường I. 

Rất nhanh chóng bộ sưu tập Tử la lan cùng công nghệ nuôi trồng, chăm sóc và nhân giống chuyển hộ khẩu sang Trâu Quỳ. Vài tháng sau, trên tạp chí Thế giới mới (một tạp chí rất nổi thời bấy giờ) có đăng tải một Trung tâm nghiên cứu có nhập về từ Mỹ loại hoa Chuông mới cùng với công nghệ nuôi trồng của Mỹ luôn. Đăng kèm bài viết là hình ảnh hoa Tai voi và địa chỉ Trung tâm nọ.

Hai thằng được trận cười nghiêng ngả !

Tử lan lan gieo hạt, tỷ lệ nảy mầm rất tốt, độ đồng đều khá

Tử la lan vừa ra ngôi bên luống hoa 10h Đức

Tử la lan đọ sắc với hoa Chuông Million bells

Nay thì mình chẳng buồn nhân giống Tử la lan bằng lá nữa, gieo hạt hơi lâu hơn chút nhưng độ đồng đều cao và lựa chọn mầu hoa để nuôi thương phẩm tốt hơn. Dù vậy, những bài học a bờ cờ về hoa Tai voi - hoa Chuông - Hoa Tử la lan sẽ vẫn còn mãi.

Mầu xanh tương lai

TungLam Garden

www.caycanh.vn

Read more…

Thời sinh viên mình đã rất thích loài hoa Sainpaulia dù hồi đó ở Hà Nội chỉ có duy nhất Saintpaulia mầu tím. Giống nguyên thủy của Saintpaulia vốn có mầu tím nên cây còn có tên tiếng Anh là African Violet, hồi ấy ở Hà Nội người ta gọi nó là Nữ hoàng châu Phi.

Đầu những năm 90, ở Hà Nội có Công ty Javeco ở Phạm Ngọc Thạch làm hoa African Violet nhưng số lượng cũng không nhiều. Người chơi hoa Hà Nội khi đó ít ai chịu bỏ ra 30.000 đ để mua về chậu hoa nhỏ xíu như thế. Hầu như chỉ có dân chơi cây cảnh nội thất hay những người lẩn thẩn mà thích đủ thứ như mình mới ham sưu tầm ba cái giống này.

Tử linh lan hoa kép, xanh viền trắng

Bẵng đi vài năm, đến năm 1996 trên Tạp chí Việt Nam Hương Sắc có bài viết về một nghệ nhân cao tuổi trồng hoa đã nhân giống thành công với số lượng khá lớn loại hoa Lan tím châu Phi. Kể cũng lạ cho cái dân mình, hơi tí là lại gán cho một loại cây hay hoa nào đó một cái tên chẳng liên quan gì. Nào là Lan tím châu Phi (để gọi cho African Violet), nào là Hồng leo Nhật bản (cho cái cây Tầm xuân ngoài bờ rào quê mình), rồi thì Tuy luýp leo Hà Lan (mà thực ra em nó là cây Đậu biếc),.... thế nên mình dự vụ này chắc cũng là ảo tung chảo thôi. 

Cho đến một hôm anh bạn mình lôi đến nhà ông cụ ấy thì mình mới ớ ra là cụ ấy trồng thật. 

Nể phết vì hồi đó là năm 1996 mà lão nông đó đã dùng trấu hun để trồng African Violet.  Mà cây thì tốt cực luôn, xanh cứ gọi là. Cụ ấy còn khoe lấy được hạt để gieo nữa mới ác chứ. Thật đáng để học cái tinh thần tiếp thu cái mới của cụ so với tuổi và tập quán canh tác nông nghiệp ở ngoài này.

Lễ mễ khuân về mấy chậu  Nữ hoàng châu Phi của cụ đem về trồng để so sánh với cây của Javeco nhân bằng nuôi cấy mô. Kết quả sau mấy tháng thì cây của cụ vẫn còn tốt chán. Vậy là yên tâm cái anh African Violet này có thể thích nghi tốt với khí hậu Việt Nam. Yên tâm mà chơi rồi ....
Đến giờ ở Hà Nội, hoa African Violet được gọi là Tử Linh Lan. Cái tên khá hay cho một loài hoa đa dạng và đa sắc màu.

Tử linh lan hoa kép, hồng phấn

Sau vài thử nghiệm với Tử Linh Lan, mình lại nhảy qua chơi Hoa Thượng Tiễn theo ông bạn. Ông bạn này có mấy tuyệt chiêu nhân giống loài hoa này và nhanh chóng có một bộ giống Hoa Thượng Tiễn đơn kép, các mầu đủ cả. Hoa Thượng tiễn sau này có nhiều tên nữa là Hoa Chuông, Hoa Tai Voi, Hoa Hồng Xiêm (ở Sa Đéc các nhà vườn vẫn gọi tên này), Hoa Tử La Lan.

Theo thời gian, sở thích có thay đổi, mình chuyển qua chơi Lan, Xương rồng và cây mọng nước, cây thế,... Và tình cờ trong những lần đi Trung Quốc tìm cây, mình gặp lại những cây Tử Linh Lan ngày nào.

Tử linh lan trắng tinh khôi

Nhưng thật bất ngờ vì Tử Linh Lan đa dạng hơn mình tưởng rất nhiều. Hoa Tử Linh Lan có cả dạng hoa đơn và hoa kép, mầu sắc cũng khá đa dạng và nhiều mầu khá lạ.

Thích nhất là mấy bông Tử Linh Lan mầu xanh tím kiểu như thế này

Cho đến những bông Tử Linh Lan với mầu loang khá lạ mắt

Tử linh lan đơn, hồng loang

Cũng lạ nữa với cánh hoa Tử Linh Lan mầu xanh viền trắng

Cuối cùng sau nhiều năm mình lại có được bộ sưu tập hoa Tử Linh Lan bù lại cho cái ngày xưa ơi thiếu đủ thứ mà thích cũng đủ thứ.

TungLam Garden

www.caycanh.vn

Read more…

Chơi hoa ai cũng muốn có đôi chậu hoa trang trí trong nội thất nhưng chủng loại hoa nội thất không có nhiều hoặc chưa được nghiên cứu phát triển đúng mức. Hoa Tử linh lan góp mặt trong nhóm hoa nội thất cùng với Tử la lan, Hồng môn, Dứa Mỹ, cây Không khí,...

Tử linh lan hoa kép có mầu từ hồng đậm đến hồng nhạt

Giống như hơn 3000 loài cây có hoa trong họ Tai Voi (Gesneriaceae), hoa Tử linh lan (Saintpaulia) là hoa có khả năng chịu bóng tương đối tốt. Cây vẫn sinh trưởng và ra hoa bình thường trong điều kiện chiếu sáng nội thất tốt và sử dụng máy điều hòa.

Hoa Tử linh lan cũng có thể dùng để trang trí ngoại thất, tại các vị trí có ánh sáng tán xạ, dưới bóng cây. Ở các ban công ít nắng không phù hợp lắm với các loại hoa ưa sáng như Dạ yến thảo, Dừa cạn rủ thì Tử linh lan là giải pháp khá phù hợp trong mùa Đông Xuân.

Dù trang trí ở nội hay ngoại thất, cũng cần phải lưu ý chế độ tưới nước cho cây. Tử linh lan rất ưa không khí mát, ẩm độ đất vừa phải nhưng để dư nước cây rất nhanh chóng xuất hiện các bệnh thối nhũn, thối gốc làm chết cây. Một điểm cần lưu ý là Tử linh lan rất sợ nước đọng trên lá qua đêm. Vì vậy cần tưới sớm để tránh nước đọng suốt buổi tối.

Nhân giống hoa Tử linh lan khá dễ dàng bằng cách tách các cây con phát sinh từ gốc cây mẹ hoặc giâm từ các đoạn lá.

Trong các văn phòng, tư gia, những bông hoa Tử linh lan nhỏ xinh chắc chắn sẽ là điểm nhấn đáng yêu trong trang trí nội thất.

Xem thêm : Hành trình sưu tầm Tử Linh Lan

TungLam Garden

www.caycanh.vn

Read more…